Tar, Kamança ve Hanendenin Birleştiği Ruh
Bazı müzikler kulağa ulaşır; bazıları insanın içine işler. Azerbaycan muğamı ise bazen insanın kendisini unutturacak kadar derinlere iner.
Üç ses, tek bir ruh
Azerbaycan muğamını anlamak için üç unsuru birlikte düşünmek gerekir: tar, kamança ve hanende.
Bunlar yalnızca bir müzik topluluğunun üç parçası değildir. Her biri ayrı bir ses dünyası taşır; fakat gerçek muğam, bu üç unsur birbirini dinlemeye ve tamamlamaya başladığında doğar.
Tar, müziğin düşüncesini kurar. Tellerinden yükselen ses bazen bir soru sorar, bazen bir hatırayı uyandırır. Kimi zaman kararlı, kimi zaman tereddütlüdür. Melodi ilerledikçe dinleyici, söylenmemiş bir sözün izini sürüyormuş gibi hisseder.
Kamança, bu düşüncenin derinliğini ve duygusal rengini taşır. Yayın teller üzerinde dolaşmasıyla ortaya çıkan insan sesine yakın tını, müziğe ayrı bir içtenlik verir. Tarın açtığı yolu izler, ona cevap verir; bazen de söze dökülemeyen hüznü kendi diliyle anlatır.
Fakat bu iki çalgıyı bir araya getiren, onlara ortak bir anlam kazandıran hanendedir.
Hanende: Tar ile kamançaya can veren ses
Hanende yalnızca şarkı söyleyen kişi değildir. O, tar ile kamançanın sesini dinleyen, onların açtığı duygusal alanı hisseden ve bu alanı insan sesine dönüştüren sanatçıdır.
Hanendenin sesi yükseldiğinde tar geri çekilebilir; kamança bir cümleyi tamamlayabilir. Bazen çalgılar konuşur, hanende susar. Bazen de insan sesi öyle bir noktaya ulaşır ki tar ve kamança, o sesin etrafında sessizce dolaşan iki duyguya dönüşür.
Bu nedenle muğamda hanendenin rolü, iki çalgı arasında yalnızca bir köprü kurmak değildir. O, bu üçlü ilişkinin canlı merkezidir.
Ancak bu ilişki tek yönlü de değildir. Hanende çalgılara can verirken tar ve kamança da onun sesine yeni bir derinlik kazandırır. Birbirlerini besler, birbirlerinin yolunu açarlar.
Muğamın büyüsü, üç ayrı sesin tek bir ruh hâline dönüşmesinde saklıdır.
Sazın çağrısı, muğamın derinliği
Azerbaycan müzik kültüründe sazın ve muğamın insanda uyandırdığı duygular arasında anlamlı bir fark vardır.
Âşık sazı çoğu zaman insanı ayağa kaldırır. Yiğitliği, mücadeleyi, sevgiyi, ayrılığı ve direnişi anlatır. Koroğlu destanının dünyasında saz, yalnızca bir çalgı değil; yiğitliğin, meydan okumanın ve haksızlığa karşı durmanın da sesidir.
Âşığın sözü topluma yönelir. Bir hikâye anlatır, bir hatırayı yaşatır, insanları ortak bir duygu çevresinde birleştirir. Sazın ritmi hızlandığında müzik, dinleyiciyi harekete geçiren bir çağrıya dönüşebilir.
Muğam ise insanı başka bir yoldan yakalar.
O, her zaman dışarıya yönelmez; insanı kendi içine götürür. Bazen dinleyiciye bir cevap vermek yerine yeni sorular açar. Melodi uzar, yükselir, gerilir ve yeniden sakinleşir. İnsan da onunla birlikte kendi hatıraları, özlemleri ve iç çelişkileri arasında dolaşır.
Elbette saz yalnızca coşkunun, muğam da yalnızca hüznün müziği değildir. Sazın derin bir keder taşıdığı, muğamın ise büyük bir coşkuya ulaştığı örnekler vardır. Yine de bu iki gelenek, Azerbaycan müzik dünyasının farklı ifade yollarını hatırlatır.
Saz, insanın mücadele ruhunu ayağa kaldırabilir. Muğam ise onu kendi ruhunun derinlikleriyle karşılaştırabilir.
Biri meydanın sesidir; diğeri insanın iç âleminin.
Muğam neden ağır gelir?
Muğamı her yerde, her ruh hâlinde dinlemek kolay değildir.
Çünkü muğam, dinleyiciden yalnızca kulak vermesini değil, zaman ayırmasını da ister. Aceleyle tüketilen bir müzik değildir. Melodinin uzun soluklu gelişimini, hanendenin sesindeki küçük değişimleri, tarın ve kamançanın birbirine verdiği cevapları takip etmek gerekir.
Bazen muğamın hüznü insanın içindeki hüznü derinleştirir. Bazen de aynı müzik, insana bir rahatlama ve arınma duygusu verir. Etkisi kişiden kişiye, hatta aynı insanın farklı zamanlardaki ruh hâline göre değişebilir.
Muğamın felsefi yönü de burada ortaya çıkar.
Felsefe her zaman bir soruya cevap bulmak değildir. Bazen bir sorunun karşısında durmak, onu hemen çözmeden düşünmeye devam etmektir. Muğam da dinleyicisini böyle bir yolculuğa çıkarabilir.
İnsan melodinin nereye varacağını merak eder; fakat ulaşılan yer, her zaman beklenen bir sonuç değildir. Müzik, kendi yolunu izlerken dinleyici de kendi iç dünyasında ilerler.
Alim Qasimov: İnsan sesinin ötesinde
Azerbaycan muğamından söz ederken Alim Qasimov’un adını anmamak mümkün değildir. Onun icrası, hanendenin yalnızca sesiyle değil, bütün varlığıyla müziğin içinde yer alabileceğini gösterir.
Bir zamanlar Bakü’de onu canlı dinleyen bir dinleyicinin hatırası, bu deneyimi şu sözlerle anlatıyor:
“Alim yok olmuştu. O an bütün Alim sesti.”
Bu cümle, bir sanatçının sahnede nasıl göründüğünden çok daha fazlasını anlatır.
Büyük bir icra sırasında sanatçı, kendi varlığını göstermekten çok yaptığı sanatın önünü açabilir. Yüzündeki gerilim, nefesinin hareketi, bedeninin müzikle birlikte şekillenmesi, sanki tek bir amaca hizmet eder: Sesin taşıdığı duyguyu sonuna kadar ifade etmek.
Alim Qasimov’un yorumunda dinleyici bazen hanendenin bedenini değil, sesin kendisini görüyormuş gibi hissedebilir. Ses yükselir, kırılır gibi olur, yeniden güç kazanır; tar ve kamança onunla birlikte nefes alır.
Burada bir gösteriden çok, müziğe bütünüyle katılma hâli vardır.
Sanki hanende muğamı yalnızca söylemez; muğam onun içinden kendisine bir yol bulur.